Adam in Ballingschap- libretto

Naar Joost van den Vondel's gelijknamige toneelstuk uit 1664

EERSTE BEDRIJF

Scène 1

LUCIFER
Ick, eerst geheilight om de kroon van ’t licht te spannen,
En nu van ’t eeuwigh licht in duisternis gebannen,
Koome uit den zwavelpoel opdondren van beneên,
En hier boven spoocken: want hoe gruwzaem en verwaten
d’Erfvyant my misschiep, noch wortme toegelaeten
Met u, mijn’ Helleraet, gedaghvaert hier ter vlugt,
Te heerschen over zee, het aerdryck, en de lucht.
Dat past den grootvorst van de weerelt, en zijn’ luister,
Afkeerigh van den dagh, en krachtiger by duister.
En schoon de nanacht nu allengs het velt verliest,
Noch kan de haeter van het licht in schaduw duicken,
Van nachtspelonck, of haegh, of lustbosch, boom en struicken.

Waer ben ik hier? men hoort den schellen nachtegael
Den voorbo van de zonne en heldren morgenstrael.
’k Hoor levenwecker met een morgenkoelte opkomen.
Men hoort vier sprongen uit een bron en waterval
Van eenen heuvel zich uitspreien overal.

Dit tuight ons klaer genoegh wat bodem wy betreden.
Hier vloeit d’Eufraet, hier bloeit de hof in ’t Oostersch Eden,
Het ryck van Adam en zyn gade aen hem getrout.
Hier most ick schuilen met myn schildwacht in een woudt,
En letten hoe men best berockene eenigh quaet;
Want ick, veraert van ’t goet, dien vloeck der vloecken haet,
wensche hem, wien niets kan in zijn wezen deeren,
In zyn geschapenheên te schenden en schoffeeren.

LUCIFER, ASMODÉ, BELIAL
Zoo wort het helsche ryck van Lucifer gebout,
Dat eeuwigh duuren zal, geen aenslagh is te stout
Voor my, die niet ontzagh den hemel aen te randen.
Zoo neemt myn wraeckzucht al de weerelt op haer tanden,
En ruckt dit groot heelal uit zynen winckelhaeck,
Dat ’s hemels as noch eens van myne heirkracht kraeck’.

LUCIFER
De naem van Almaght is een titel zonder daet,
Een krachtelooze klanck van roemzucht. Wist hy raet
Om eenigh wezen gansch van iet tot niet te brengen;
’t Was uit met my: men zoume in wezen niet gehengen.
Min laeten in ’t bezit van ’s afgronts heerschappy:
Daer leght zyn maght te laegh.

Hy zette hier uit achterdocht een schiltwacht uit van engelen,
Die Adams hof beschutten, en zich mengelen
In onraet en gevaer, dies dienen wy bedeckt
Te wercken, eer men hen tot tegenstant verweckt.
De koning van den hof, onnozel, zonder wapen,
Magh op deze englewacht gerust en veiligh slaepen:
Want, zonder zulck een wacht, ’t waer tyt om, zonder schroom
Of Adam, of zyn gade, in hunnen eersten droom,

LUCIFER, ASMODÉ, BELIAL
Te wecken met den slag, of door een’ helschen waessem
En smoock van peckstock hun het leven en den aessem
Te neemen, hem ten schimp, die menschen ’t leven gaf.
Zoo zou de lusthof hem gedyen tot een graf,
Ick, om de lycken heen, met peck- en zwavelkranssen,
Hier onder ’s leven boom, in ’t ront triomfe danssen
En brullen dat het aerde en hemel overklonck:

LUCIFER
Laet zien wat kans, wat stof de opgaende dagh wil geven.
De zon, aen ’t ryzen, zal den lusthof verf en leven byzetten.
Men sla het onderling gespreck van verre ga,
Bespie wat middelen den schepselen tot scha
En afbreuck dienen. Let, in eenen hoeck gescholen,
Wat hun verboden wert, en wat hen wort bevolen,
Uit deze schaduw kan men best den hof bespiên.
Zy komen: duickt, ’t is tyt, zoo kunnenze ons niet zien,
Wy hen, en hun gespreck, en wezen, en gebaeren
Al stil beluisteren, en gaslaen door de blaêren.

 

Scène 2

REY VAN WACHTENGELEN
Godt schiep den baiert, woest en duister.
Natuur had maer een aengezicht,
Lagh vormeloos, en zonder luister.
Toen sprack de Hooghste: ’t werde licht:
En daetlyck wert het licht geboren.

ADAM     
Daer ryst het alverquickend licht,
Dat, laegh gedaelt beneên de kimmen,
De schaduwen en bleecke schimmen
Verdryft van ’s aertryx aengezicht.

 

REY VAN WACHTENGELEN
O licht! wy komen u begroeten,
Als d’ oudtste dochter aen Godts voeten!

ADAM
Ay laet ons beurtewys den toon
De voglen, vroegh aen ’t quinckeleeren,
Navolgen, en ’t geluit schakeeren,
En strengelen tot eene kroon.
Maer nu, myn liefste, van wat stof,
Van waer den zangk best aengevangen?

EVA
Van wien toch beter dan van Godt,
De bron, en springaêr aller dingen?
Kunt gy van iet wat Lievers zingen?
Hy is uitdeeler van ons lot.
Hef aen, myn liefste, op ’t hoogh behaegen;
Ick volgh uw’ voorzang keer om keer

ADAM, EVA
Wy zagen U endtloos schooner dan de zon,
Een’ schyn gelyck ,die in een bron,
Den mensch gelyckt, ô bron der dagen!
Wy zagen die ons ’t wezen schonck,
En uit het roode klay bootseerde,
Een ziel inaêmde, een majesteit
Van vryen wille, onsterflyckheit,
En reden, noit bewolckt noch duister.
    
ADAM
Nu kenne ick eerst het heil van ’t goet
Der megenootschap, nu gy blyde
U weet te voegen aen myn zyde.
Wat valt my uw genootschap zoet!
Wat’s eenzaamheid by ‘t lief genieten
Van uwe tegenwoordigheid!
Myn zuster, dochter, of myn bruit,
Hoe zal ick u, myn liefste, noemen?

EVA
Wat u, myn lief, alleen vermaeckt,
En anders niet, zal my behaegen,
Dat Godt myn hart in ’t uwe smilte.

ADAM
Wachtenglen, heft vrolyck aen: ontvout,
By beurte op eene ry, hoe dit heelal uit niet zoo heerlyck wiert gebout.

 

REY VAN WACHTENGELEN, ADAM, EVA
Hy kleede d’aerde in kruit en lover,
Bezaiede haer met vruchtbaer zaet.
Hier zweefde Levenwecker over,
En zetteze in ’t gebloemt gewaet
Te pronck, gelyckwe haer aanschouwen.
O groote schoonheit der landouwen!

 

TWEEDE EN DERDE BEDRIJF

Scène 1

GABRIËL, RAFAËL, MICHAËL
Wy zweefden zacht en stil den blancken Melckwegh neêr,
De morgenzon voorby, die, schynende uit het meer
Van ’t oosten zuidwaert aen, met haren gouden wagen,
Den middagh kroonen gingk, toen wy dees springbron zagen
Vier aders leveren aen ’t aerdtsche paradys.
Naer ’t hemelsche genoemt, en daer de bruiloftswys,
Tot vreught van d’eerste trou met vrolycke engletongen,
Voor bruidegom en bruit, zal worden opgezongen;
Zoo streecken wy terstont de vleugels hier ter ste.

Hoe weeligh hangt dit ooft!
Hoe zwilt dees muskadel! d’ Oranjeboom belooft
Den mont verquickend sap, men ziet het vee gedyen
By keur van geurigh kruit, en duizend leckernyen.
De boom zweet honinghdau, de beeck geeft room en wyn.
De boomschors is kanneel, hier valt de zonneschyn
Gematight, niet te heet, noch koel.
De hemel gaf zyn hart aen ’t aerdtryck hier ten beste.

GABRIËL
Myn leistar, Rafaël, het wort tyt dat wy gelyck
Den koning groeten, met den intre van zyn ryck,
En de twee gelieven zegenen in ’s allerhoogsten naem,
en kroonen bly van geest.
Godts veltheer Michaël blyf midlerwyl
de wacht van den hof bevolen ,
op dat geen helsch gespan, zich in de bruiloft menge,

 

 

MICHAËL
Gezant des hemels, ick verschyn geharrenast
Met hellem en rondas, uit diamant gekloncken,
En dit tweesnedigh zwaert, daer vier en gloet en voncken
Uit sprongen, toen ick ’ t heir van Lucifer besprong,
En uit Godts troonen in den diepen afgront drong.
Al quam hy brullende van onder opgedondert,
Wy staen voor geen gewelt verbystert noch verschrickt.
Gebie slechts: ’t lustme hem noch eens op ’t spits t’ ontfangen,
En ’s afgronts wapenroof in ’s hemels kerck te hangen

GABRIËL, RAFAËL
Wel aen, belieft het u, bewaeck den hof rondom.
Eerst volgh een poos, tot dat ons Adam wellekom,
Wy ’t ryck gezegent paer bekransen met laurieren,
En onverwelckbaer loof.
My dunckt daer ziet men bruit en bruidegom gepaert.
Genaecken hant aan hant, zy komen herrewaert.

ADAM
Ay zie, myn liefste, wat geluck zal ons gemoeten?
Daer komt het hemelschdom met zyne zuivre voeten
Den gront van dezen hof bezwieren uit de lucht.
Zy laeten eene streeck van gout in hunne vlught
Van boven na.
Wat wil d’almaghtige openbaeren?
Gy zyt ons welkom, meer dan welkom, onbesmetten,
Indien des menschen bede op englen iet vermagh.

GABRIËL, RAFAËL, MICHAËL
Wy komen door Godts last uw’ bruiloftsdisch bekleeden,
Daer ’s levens boom den disch met zyne schaduw deckt.
Geluckigh leeftge met uw lieve trougenoot,
Gelyck een koning, zy als koningin van Eden.

ADAM
Gy komt ter goeder uure ons eeren hier beneden.
Gy Reien, volght, terwyl wy door den lusthof treden,
Ons spoor met feestgezang. ’t Gevogelt zingt u voor.
De dieren luisteren, en geven u gehoor.

Scène 2

REY VAN WACHTENGELEN
Gelyck de keel en harpesnaeren,
     Gespannen op een’ zelven toon,
Een schoon geluit in d’ooren baeren,
     Dat englen treckt uit hunnen troon,
Zoo baert d’eenstemmigheit, in ’t paeren
     Van lyf en ziele, aen een getrout,
Een lieflyckheit, die door alle aren
     De geesten streelt en onderhoudt.
Dus leeft de mensch gerust op d’aerde,
     Gelyck een Godt, in volle vreught.
Och of de Godtheit hem bewaerde
     In eene zelve lente en jeught,
Zoo kon de bruiloft eeuwigh duuren.

ASMODÉ (samen met koor^)
Doorluchtste keizer van den jammerpoel, vol rampen,
En ’t ryck der weerelt, wy verschynen op uw stampen,
Gebie al watge wilt uw’ dienaer toebetrouwen.

LUCIFER (samen met koor^)
O Asmodé, nu help ons ’t ryck des afgronts bouwen.
Wy zoecken hulp en steun aen uw’ doortrapten raet,

ASMODÉ
Het allerreetste is dat men listigh hem bestorm,
In zyn volschapen beelt, wiens glans zoo hemelsch flonckert.
Indienge ’t kroost, dat naer den vader zweemt, verdonckert,
Zoo keert Hy ’t aenzicht van deze ongelyckenis.
Gy weet hoe hun dit ooft zoo scherp verboden is,
Geraeckt de zoon ’t verbodt des vaders t’overtreden,
Zoo steeckt hy zich in schult, door traenen, noch gebeden,
te zoenen, hoe men schreit

LUCIFER
Dat waer de misdaet van de hooghste majesteit
Te quetsen trots hervat, in d’aerdtsche heerschappye.

ASMODÉ
Met reden. Vangen we aen van beeldenschenderye,
Naerdien het afgebeelde in zynen oppertroon
Te zeker zit. Dus wort de parel van zyn kroon
Geruckt, in het slyck getrappelt en geschonden.

LUCIFER
Wy nemen ’t in beraet. Maer weetge oock andre vonden.
Te vinden, om allengs en niet zoo plotseling
Ons ’t openbaeren? Want de hemel sloot een’ ring
En wacht van englen om dees beide, die nu paeren,
En vrolyck bruiloften, gy hoort door loof en blaêren.
Den blyden bruiloftsgalm het feest inluiden.
(à2)
Dees bruiloft wort niet ver van hier gehouden,
maer wy zijn’er niet geroepen.

REY VAN WACHTENGELEN
O geluckige gepaerde,
     Bruigom met laurier bekranst,
     En gy bruit, daer’t al om danst,
Wat in hemel en op aerde
     Zich in uw geluck verblyt,
     Gunt uw gasten datze om stryt,
Gode en u ter eere, trippelen,
En rondom u heene hippelen.
     Laet ons dus den bruiloftstyt vieren.

Danssenwe, Godts naem ter eere,
     Die gelieven t’zamenvoeght,
Laetze beide, keer in keere,
     In het midden van den rey,
     Op kornet en hofschalmey,
Harpen, fluiten, luiten, velen,
     En de bevende orgelkeelen,
     Trippelende zwey in zwey,
D’eene ronde in d’andere mengelen,
     Tegens stroom, en dan voor stroom,
     Binnen menschen, buiten engelen,
Luisterscherp naer wet en toom.
Laet ons op de pennen zweven,
     Dan, van bloemwerck ondersteunt,
Met de voeten kringen weven,
     Dat de paradysgront dreunt.

LUCIFER
Hoe kuntge wercken, en uw’ aert niet openbaeren?

ASMODÉ.
Men trecke een gryns aen van het een of ’t ander dier.
Geen dier is menschen in zyn kloeckheit zoo gelyck,
En ons zoo nut, om stil een’ aenslagh uit te wercken,
Dan een geschubde draeck, voorzien van schoone vlercken.
Hy is in vliegen en omzweven uitgeleert.
Zyn tong, om ’s menschen spraeck te volgen, gebootseert,
Zou geestigh weifelen, en liegen, en bedriegen.
Dat waer de rechte valck om van myn hant te vliegen,
En deze onnozelen te grypen in hun vlught.

LUCIFER
Spreeck zachter, zie eens om en weêrom, dat geen lucht
Uw stem ontdecke, en zy dien grooten aenslagh mercken:
Want hoe gy werckt of niet, men dient bedeckt te wercken,
En hen te vangen, eer men onraet kan vermoên.

ASMODÉ (fluisterend)
Wat dunckt u van den draeck?

LUCIFER
                          De slang, de slang is schalck en koen,
Twee eigenschappen, niet onaerdigh uitgekoren.
De schalckheit is dit dier natuurlyck aengeboren,
Gelyck de stoutheit, zoo dees beide gaen gepaert
Wort d’ aenslagh uitgevoert, die zulck een’ langen staert
door alle eeuwen na zal sleepen.

REY VAN WACHT ENGELEN
Laetge u dit verzoeck gevallen,
     Treet zelfs voor, wy vangen aen,
     Eenen ring om u te slaen,
Op den galm der feestschalmeien.
Zet de wys in voor de reien.

EVA
’k Laet den voordans aen my leenen.
Worde ick heel of half bescheenen,
Of is al de glans verdweenen
     Van mijn ga.

ADAM. (samen met Eva)
Volght de vaste en wufte lichten
     Op hun spoor.
Dat ick dan de zon uitbeelde,
     Gy, myn bruit,
’t Maenlicht, ’t welckme noit verveelde.
(à2)
Scherpe prickel van myn weelde,
’k Zal van zuivre liefde ontvoncken,
Om den luister, my geschoncken,
     Schoon van glans.

REY VAN WACHTENGELEN
Dans vooruit.
Dat de paradysgront dreunt.

GABRIËL, RAFAËL, MICHAËL
De dans heeft zyn beslagh: nu weêr ten disch gelegen,
Daer Gabriël u noot op ’s hemels verschen zegen.

LUCIFER (samen met aartsengelen^)
Begin en voer het uit,
zie toe, belegh uw banden vast.
Is u een spoock of tien te weinigh en gering’,
Men zal een regement oppressen hier ter stede.

ASMODÉ
De schalcke Belial, myn schiltknaep houdt zich reede.
’k Zal hem berechten hoe hy best ter menschejaght
De netten spanne.

BELIAL
Wort d’eerste bruiloft met zoo schoon een mommery
Vereert, het wil de bruit en bruigom eeuwigh heugen:
En wat is mommery? Een geblanckette leugen,
Wat anders in der daet, wat anders in den schyn.
Kan zy de valscheit van myn voorstel niet beseffen,
Het zal niet haperen aen een oprechten klanck,
Die min een menschestem, en meer een maetgezangk
Van engelen gelyckt. De slangetong te recken,
Gelyck een taeie snaer, en op een’ toon te trecken,
Natuurlyck als een’ galm, die uit den hemel daelt,
Dat is de ziel met kunst door d’ooren heen gehaelt.

 

VIERDE BEDRIJF

Scène 1

EVA
Waer staenwe, in ’t paradys, of daer de starren blaecken?
Wat treck verruckt myn’ geest om hoog? Myn voeten raken
Geene aerde, d’ aerde ontzinckt den voeten in ’t verschiet.
De goddelycke galm van ’t heiligh bruiloftsliet
Ontknoopt den bant, die ziel en lichaem hiel gebonden.
De ziel, op hemelscheit verslingert, en verslonden,
Gevoelt geen aertscheit, en, verkeert in zuivre vlam,
Zoeckt d’eerste bron, waeruit zy haeren oirsprong nam.

ADA M
Myn lief, waer heene? Toef: gy mostme niet ontzweeven.

EVA
Ick worde krachtigh na de bron des heils gedreven,
Die mynen brant alleen kan koelen, laetme gaen.

ADAM
Toef, uw element is hier, gy mostme niet ontzweeven,
uw liefste spreeckt u aen.

EVA
Nu kome ick weder tot my zelve, en by myn zinnen.
’s Engels rede ging al ’t bruidsbancket te boven.
Hy schoof de nevels van het menschelyck gezicht,

ADAM
En toonde ons welck een stadt de Godtheit in het licht
Hier boven boude.

ADAM, EVA
De jaspis, de safir, smaragden, en berillen,
Sardonix, sardius, en ametisten willen
In ’t praelen wycken, elck is moediger in ’t pronken.
De muuren steigren hoogh, en dicht aen een gekloncken
De poorten, elck een perle, en elcke schoone straet
Met klincklaer gout gevloert, gewilligh doorgang geven
Aen alle geesten, die hier heene en weder zweven.

ADAM
De liefde wordt door liefde ontvonckt en opgeweckt.
Gy ziet hoe minzaem duif en doffer treckebeckt.
De zwaen bekoort de zwaen, die bruizende aen komt zwemmen.
De stercke leeu laet zich van zyn leeuwinne temmen,
Een treck van liefde zet het al naer zyne hant.
Wat leven voelt wil zich met eene weergâ mengen.
Natuur schept lust in haers gelycken voort te brengen,
d’Aenstaende weerelt wort uit uwen schoot verwacht,
Met zoo veel zielen, als de velden bloemen draegen.
Ay laet, op zulck een hoop, myn’ wensch uw ziel behaegen.

EVA
Zoo lang het aerdtryck in den arm des hemels hangt,
En d’ aerde, zyne bruit, haer vruchtbaerheit ontfangt
Van zulck een’ bruidegom, die haer met duizent oogen
Van starren aenlonckt, en bestraelt uit ’s hemels boogen.
Zoo lang zal myne min met d’uwe gaen gepaert,
En elcke dienst en kus blyf ’t my een’ weêrkus waert.

ADAM
Het zy met uw verlof, dat ick in deze streecke,
Aen d’eene zyde, een poos met Godt den schepper spreecke,
En in myne eenzaemheit bedanck’ voor uw genot.
Verschoonme een’ oogenblick.

EVA.
                                                 Mijn liefste, ga met Godt.

Scène 2

BELIAL
Geluck, ô bruit, aenstaende moeder
Der eeuwen: heil in d’echte staet.
De hemel zy en blyve uw hoeder,
De bruidegom uw toeverlaet.
De roos en leli luicken onder
Uw voeten schooner op. ô Bloem
Der schoonste bloemen, weereltswonder.

EVA
Wat stem genaecktme uit dichte bladeren
En schaduwen? Wie komtme hier
Met zulk een’ gloet van liefde naderen?
Zoo gy een geest zyt of een dier,
Ontmom, vertoon u. Laetme kennen
Wie my dus minnelyck begroet.
Het zy gy zweeft op lucht en pennen,
Of d’aerde treet met uwen voet;
Ontwolck u, dat de zon hier doorschyn.
Of zytge mensch, koom vry te voorschyn.

BELIAL
Ick ben een schepsel, schoone jonge,
Genootschapt van uw’ bruidegom,
Begaeft met eene menschetonge
En spraecke. Alle anderen staen stom.
Misdeelt van uwe heldre reden,
’k Beken myn kleenheit onder u
Al zitge hooger, ick beneden
Aen uwe voeten, blyf niet schu:
Misgun geen’ slange u heil te wenschen.
’k Bemin den ommegang der menschen,
Door een verborge zucht
En heimelycken treck gedreven
Naer menschen, en het vrouwebeelt.
Uit liefde om ’s menschen hart te winnen.

Het zou den wilde eenhoorn lusten
In uwen zuivren maeghdeschoot,
Noch van geen hant gerept, te rusten,
Gaeft gy uw aenschyn voor hem bloot.
Die snelvoet geeft zich niet gevangen
Dan aen een maeght, en smilt en schreit,
Als hy u ziet, van groot verlangen,
Om zulck een schoone, hem ontzeit,
Zoo prikkelt min zyn maeghdedriften.
Zyn hooren kan venynen schiften.

EVA
Waer toe de dieren dus geprezen?

BELIAL
Op datge niet, dus byster schuw,
Van menschbeminners, hoeft te vreezen.
Ick zoecke geen genot by u,
Maer loutre gunst. Gy zyt het waerdigh,
Gezegende overschoone bruit.
Myn maght is kleen, myn hart dienstvaerdigh.
Voor u ten beste. Ick noode u uit
op dezen boom, waerin de prys leit
Van alle wetenschap en wysheit.

EVA
Zwygh stil, en wacht u my te nooden
Op ooft, dat wetenschap belooft.
De Godtheit sprack: gy mooght wel eeten
Van alle boomen in den hof:
Maer schuw de kennisvrucht vermeeten
Te plucken. Schuw dees misdaet, of
Ghy zult de doot onfaelbaer sterven,
En u en al uw zaet bederven.

BELIAL
Is ’t waer? Zou Godt, zoo hoogh gezeten,
Almaghtig, goet, oneindigh wys,
Wel spreecken: gy zult geensins eeten
Al wat’er groeit in ’t paradys?
O simple duif, dees wet is strydigh
Met recht en reden. Geef gehoor.
Hoe, toont de Godtheit zich zoo nydigh?
Ick bidde, ô simple, keer uw oor
Men moet een jonge vrou den toom
Niet korten. Laetze weeligh weiden.
Haer lust en Godt zyn niet gescheiden.

Deze appels kennen geen venynen.
Zy smilten lieflyck op de tong,
Verheugen ’t hart, als hemelwynen.
Zy houden ’t menschdom eeuwigh jong:
En ’t is nu bruiloft, daer Godts reien,
Uit lust om u te pryck te zien,
In uwe schoonheit zich vermeien.
Wat wellust zou men u verbiên!
Wat zou men u zoo naeu bestippen!
Dit ooft verlieft op uwe lippen.

EVA
Men magh zich aen geen quaet vergaepen.

BELIAL
De schepper heeft niet quaets geschapen.
    
EVA
’t Verboôn te smaecken is een smet.

BELIAL
Hoe zytge alree zoo naeu gezet?
Hou op van steenen.
Pluck stout, en nuttigh uw gryf.

EVA
Ay zeghme eerst, die my dus durft nooden,
Waerom is my dien boom verboden?
Waerom is aen dees vrucht te smaecken
De doot gehecht?   Waerom verbiet
De hovenier haer aan te raecken?
Schuilt’er niet venynighs, onder schoone verven?

BELIAL
Ay simple duif, betrou myn woort
Ick zweer het u, gy zult niet sterven.
Gebruick wat oogh en mont bekoort:
En wiltge u op myn eedt betrouwen,
’k Zal d’oirzaeck van ’t verbodt ontvouwen.

EVA
Het zoume lusten dit te hooren.
Ontvoume Godts geheimenis.

BELIAL
De nydigheit wil niet gedoogen
Dees leckre vrucht uw’ mont te biên,
Op datge niet, uit andre oogen,
Met oogen des verstants zoudt zien,
Haer zelve in wetenschap gelycken,
Veranderen in een Godin,
Die rycke schatten schuilen in
Deze appels, die ter kennis leiden,
Om goet en quaet van een te scheiden.

Dits d’oirzaeck van het streng verbieden.
Deze appelschel beschaduwt Godt:
Tast toe, eer ’t iemant koom’ bespieden.

EVA (samen met Belial)
Hou op, hou op myn lust te tergen.

BELIAL
Ick schud den boom, om zulck een lot,
Een Godtheit, in uw’ mont te storten.
Ay zucht niet. Staeck dit droef gezucht.

Bespiegel deze hemelvrucht,
Dien gouden appel, milt van sappen,
Hy schenckt u hemelsche eigenschappen.

EVA
Och eedle boom, hoe durf ick waegen
Uw ooft te plucken ! Eedle boom,
Hoe klopt myn hart, uit schrick en schroom?
O blozende appel, ’k zie u schieten
Een’ strael van gout, en levend root.

Waerom myn lust van ooft onthouden?
Wat schaet een beet? Onnoosle schult,
Een snoeplust wort licht quyt geschouden.
Ick pluck. Gedoogh het met gedult,
O schepper, zoo ’k myn hand bederve.
De halve misdaet is begaen.

BELIAL (samen met Eva)
Nu schoone, zet den mont hier aen.
Ay proef eens. Staetge noch verlegen?
Nu eet, dat u de hemel zegen’.

EVA (bijt in appel)
O blozentheit! O schoone verve!

BELIAL
Uw bruigom komt hier aengetreden,
Hoe kan zyn mont de bruit ontzeggen
Dees vrucht te proeven op haer woort?
Ick helpe uw rede zoo beleggen,
Dat, schoon het ooft hem niet bekoort,
Hy zal, om niet uw gunst te grieven,
U innevolgen, en believen.

Scene 3

ADAM
Hoe wel bekomt het my, gerust in eenzaemheit
En opgetogen, met de hooghste majesteit
Te spreecken mont aen mont, en een genadeteken
Van haeren uitstrael op het voorhooft, onder ’t spreecken,
’t Ontfangen, dat myn ziel, in eenen andren staet
Herschapen, uitroept: heer, hou op: ick ben verzaet
Van uwe goetheit, al te maghtigh, en miltdaedigh,
En uitgestort! Hou op, en zyt uw’ knecht genaedigh.
Nu keere ick weder naer myn bruit, myn halve ziel.
Waer maghze steecken? Wat bespieglinge onderhiel
Haer midlerwyl? Ick zieze in schaduwe gezeten
By dien verboden boom. Wat’s dat? Wie broght haer eeten?
Dit voorspoock spelt niet goets.

EVA
Genaeck, mijn liefste! Hoe? Is nu de bruidegom
Afkeerigh van zijn bruit? Ick wacht u met verlangen.

ADAM
Hoe staet het hier? Hoe dus? Wat lust heeft u bevangen?
Myn lief, wie noodighde u ter feest op deze wys?

EVA
Godts appelboom verleent my schaduwen en spys.
’t Verbodt ontstack de lust. Myn bruidegom, myn troost,
Bezie dien appel eens. Ay zie hoe schoon hy bloost.
Indien de schel het oogh uitwendigh kan vermaecken,
Gedenck hoe liefelyck het binnenste moet smaecken

ADAM
Och smaeck! Een koude koorts rydt over al myn leên.
Dat Godt dien appel schende,
Den boom uit d’aerde rucke, ô jammer, ô ellende!
Is dit alree de vrucht, de vreught van ’t bruiloftsbedt?
Zoude ick, u volgende, den oppersten versmaên?
Men kan niet straffeloos dees hofwet overtreden.

EVA
Wat hofwet? Deze wet is strydigh tegens reden.

ADAM
Godts reden overtreft al ’t menschelyck vernuft.

EVA
Een die rechtschapen is wort niet zoo licht verbluft
Van ydle vreeze. Ick smaeck wat kennis in dees spys leit.

ADAM
Godt vreezen is ’t begin van kennisse en wysheit.

EVA
Wat laetge traenen langs uw kaecken nedervloeien?
Wilt gy de lust van uw beluste bruit besnoeien,
Haer nors bejegenen met eenen wederzin?
Dat ’s zeker noch te vroegh, dat brengt geen vrientschap in,
Dat hebtge oock niet belooft, toen gy my eerst aenschoude,
De huwlyxgodt myn hant in d’uwe vlocht en troude.
Ben ick uw vleesch en been,
Zoo draegh u, als een man, en laet ons lotgemeen
Te gader leven.
Gebruick uw’ vryen wil, en toon my d’eerste blyck
Van liefde, in ’t volgen van myn allereerste bede,
Zy lydt geen weigeren. Gevolghzaemheit baert vrede.

ADAM (tegelijk met Eva ^)
O welck een stryt! Eigen wil te volgen,
Of onder Godt staen en het juck van zyne wetten
te draegen, als een slaef, uit vreeze voor de straf?
Wat ’s dit een wightigh hoofdgeschil

O welck een stryt! hier staet het vrouwebeelt; daer Godt.
Hier vleitme haere bê: daer dreightme een streng verbodt.
Een onweêr barnt’ er in myn’ geest, wat baert de keur
In zulck een onderscheit al angst!

EVA (tegelijk met Adam ^)
Wat sammeltge? Gebruick wat ons de hemel gaf,
Uw’ vryen wil, en ’t goet, u heden aengeboden.
De Godtheit heerscht om hoogh: hier heerschen aertsche Goden.

ADAM
Neen, neen, Mevrou, wat verghtge my! Ick laetme niet misleiden.
Neen.’k Getroostme niet van Godt, maer eer van u te scheiden:
Indien ick een van bey moet kiezen. Dit sta vast.

EVA
Zoo breecktge alree den bant des huwlyx, zonder last,
Om eenen appelbeet, en geeft uw’ aert te kennen,
Dien trouweloozen aert, gelyck een jonge wulp.
Nu Adam, dat gaet wel. Ga heen: gy hoeft geen hulp
Noch vrouwetroost: gy kunt genoegh met dieren leven,
En kentze, hooft voor hooft, en kuntze naemen geven
Leef lang. Gedenck dat gy uw vrou nu ’t leste ziet.

ADAM
Och och, waer gaetze heene? Och, woutge een luttel beiden!
Myn liefste, hou noch stant.

EVA
                                            Wy zyn alree gescheiden.
Wat houdt ge my? Laet los. Zoo leeft ge vranckenvry
Gy quaemt al slaepende aen een bedtgenoote, en vrouwe,
En naemtze zonder liefde, en scheidt nu zonder rouwe.
Dat d’opperste u een vrou, naer uwen zin, bootseere.
Gebeurt dit, als ick ’t wensch, beminze,
Beliefze meer dan my: of zoo u dat bezwaert,
Blyf liever eenzaem, als voor heene, ongepaert:
Zoo zultge een vrouwehart niet quetsen, en bedroeven.

ADAM
Och zwijg, myn liefste, zwyg, gy nypt myn hart met schroeven.
Hoe kan ick Gode en u behaegen in dees zaeck!
De hooghste wysheit vint in troubreuck geenen smaeck.
Zy voeghde ons ’t zaemen. Laet ons dan te zaemen leven.
O vader, kuntge uw’ zoon een struickeling vergeven,
Nu geef den appel hier, zoo deelen wy een lot.

EVA
Zoo leert men goet en quaet met kennisse onderscheien.
Wel waerom schudtge ’t hooft?

ADAM
                                                  Ick hoor de bruilofts reien
Een klaght aenheffen, die den bruiloftsgalm verdooft.

REY VAN WACHTENGELEN (offstage)
Helaes …

EVA
Myn lief, hoe zietge dus bestorven om uw hooft?
Schep moet, myn lief; gy hoeft te schricken noch te schroomen.
Ick hebbe alleen dien last op myne ziel genomen.

 

VIJFDE BEDRIJF

Scène 1

REY VAN WACHTENGELEN.
Helaes, wat baet een englewacht,
Zoo ’t alziende oogh van boven
Den mensch niet gaslaet naer zyn maght!

LUCIFER (samen met koor^)
Zoo vangt de rouklaght aen. Geen zang heeft zulcken aert.

ASMODÉ (samen met koor^)
Hoe wacker heeft dees wacht zyn hofwacht nu bewaert!

LUCIFER
Het gaet naer onze wensch. Wy zyn dien hoeck te boven.
O Asmodé, het ryck des afgronts wil u loven,
En innehaelen, op de schorre nachtklaroen.
Ons hof wort met tapyt,van spinragh, en feestoen
Van dorre blaen bekleet, om ’t zegefeest te houwen.
Gy steurde ’t eerste feest der levenden, en zult,
Ten Godt der bruiloften van ’t Oosten ingehult,
Gemaghtight worden, ’s nachts het bruiloftsbedt ’t ontsteecken
Met geile vlammen, en des bruigoms hals te breecken
Daer hy gewonden leght in d’armen van zyn bruit.

ASMODÉ
Dat’s meer dan ick verdiende, Op uwen zegen sluit
My d’ysre kroon om ’t hooft. Zy roeste, uw’ naem ter eere.

LUCIFER
Waer steeckt dees jonge bruit, met haeren nieuwen heere?

ASMODÉ
Zy dropen achter af, van schaemte, en schrick gepraemt,
En sloopen in een hol, mistroostigh en beschaemt,
Om hunne naecktheit: want nu zienze eerst uit hunne oogen.
Of andere oogen, loos beguighelt en bedrogen.
Zy weven schaemroot, om de schamelheit t’ontgaen
Dit zyn de slippen, vuil van stof, en root bespreit
Van slyck en sprengklen bloets.

LUCIFER
Zoo wort mijn wraeck verzaet.
Zoo veel vermagh de lust, een montvol appelsap.
Maer duickenwe eene poos. Wy zullen met onze ooren
Den grooten ommezwaei van ’t eeuwigh treurspel hooren,
Uit Adams eigen mont. Nu loopt de treurrol af.

 

Scene 2

ADAM
O duistre spelonck, ick docht in uwe naerheit
Mijn naeckte schaemte en schande, voor de klaerheit
Des hemels te decken.
Maer vergeefs, geen hol, geen bosch is dicht.
Ik wort verraden van het wroegende geweten,
Och welck een onrust kraeckt en knerst geduurigh binnen
In mynen boezem!
Hoe is mijn staet verkeert! Ick dwael, gelyck de blinden,
Zoecke d’oude rust, en kanze nergens vinden.
Zy vlught gestadigh voor en voor, en wil niet staen,
Waer blyven d’engelen, de blyde feestgenooden,
De wachters van den hof? Helaes, zy zyn gevloden.
Nu zwyght de bruiloftsgalm.
Geen reien juichen meer voor bruit en bruidegom.
Ick zie de spoockery, en hoor het nachtgeraes

EVA
Wat komt u over? Zyt gy zinneloos, of dwaes?

ADAM
Zie de razernyen klimmen
Van onder op, en hoeze ons dreigen, en begrimmen.
De nevel, die ’t gezicht benevelde, verdwynt.
’k Verbeeldme, waer ick ga en sta, een bange doot.
Zy grimtme lelyck aen. Och open uwen schoot:
Ontfangme, o aerde: want de lust is my benomen.
Ontfangme wederom. Ick ben van u gekomen.
Wat toeft de doot! Het leven is me tegen,
Want tydigh sterft hy, die niet meer te hoopen heeft.
Ay vrou, wat houdt ge uw’ man? Gy moght me nutter missen

EVA
Waer toe vervalt ge? Wiltge u zelven ’t leven korten,
En my, een droeve weeu, verlaeten? Ben ick niet
Uw eigen vleesch en been?

ADAM
 Ja ’t vleesch, dat my verriet
Verleide, ô valsche tong,
met slanggegift bestreecken!

EVA.
De slang verleide my, door haere boze treken.

ADAM
Gy zyt de loze slang, die my den dootsteeck gaeft.

EVA
Waer blyft uw hoogh vernuft, dat naer de starren draeft?
Waer is het helder licht van uw verlichte reden?
Indien myn traenen, en ootmoedige gebeden
U niet bewegen, zoo vergunme,
Dat ick aen uwe zyde teffens sterven magh:
Want ’t lustme zonder uw genootschap niet te leven.
’k Ontken geensins dat ick dit misdryf heb gesteven,
Myn snoeplust u vervoerde in dezen droeven staet.
Zoo laet ons t’ zaemen dan de schult van zulck een quaet
Oock boeten. Nu suf niet langer. Tre my voor. Nu sta uw woort,
Als een rechtschapen man. Geen doot zal my vervaeren,
Te ploffen van een rotse, of in de zoute baren
Te plompen, hant aen hant. Ick troude deze hant.

ADAM.
Och liefste, ’t is myn schult. Myn troost, myn waerste pant,
O Ick wil myn leven, u ter liefde, noch verlengen.
Wisch af dees traenen.
Gy zult niet, in den schyn van eene weduvrouwe,
Den eersten bruiloftsdagh beschreien.
’k Wil myn mistroostigheit intoomen, en al stil
Verwachten wat hierop volgen wil.

EVA
Wat hoore ick daer? Een storm begint hier op te steecken,
De donckre en zwangre lucht ontstuimigh uit te breecken.
De bladers ruisschen
De bulderende wint smyt bosch en boomen heene en weêr.
Het aerdtryck davert, dreunt, en loeit, en huilt van onder.
Het blixemt blick op blick. Op ’t weêrlicht rolt de donder
en d’avontschaduw jaeght den ondergaenden dagh.

ADAM (samen met Eva^)
Hoe beeft het hart van schrick! Hoe sidderen myn leden,
Van eene kille koortse en dootschrick hardt bereden.
Myn haeren ryzen. Al het bloet treckt snel by een.
d’Alziende rechter genaeckt, te trots geterght tot toren,
Waer vlughten wy?
Duick onder, liefste: ick zal u met myn schaduw decken.
O lust! O appelboom! ô droeve bruiloftsdagh.

Scène 3

URIËL
O Adam, Adam, hoor. Waer looptge u nu versteecken,
Meentge in schaduwe uw gebreken
En smet te schaduwen voor Godts alziende licht?
’k Verdaegh u in Godts naem. Verschijn, verschijn terstont.
De Vader, die u schiep, en aen zyn wet verbondt,
Verdaeght u. Waerom vlughtge uw’ schepper, uwen vader?

ADAM
O stem, ’k gehoorzaeme u, vergeef me: ick kome u nader.
De voorbo van uw komste,
Het schricklyck onweêr, dat uw majesteit ontvout,
Verbaesde hem, die, naeckt geschapen, zich moet schaemen,
Uit ootmoet en ontzag.

URIËL
Wie openbaerde u toch dees naecktheit, al te naeckt?
Heeft oock uw mont de vrucht der kennisse gesmaeckt?

EVA
Een slang, Godts schepsel, heeft myn simpel hart verleit,
Den appel in den mont gesteecken na ’et bekooren.

URIËL
O hofslang, listigh dier, gevoel nu’s hooghsten toren.
Gy zult voortaen, gehaet van allerhande vee
op uw’ buick voortkruipende, geen vre
Noch rust gevoelen.
Het hoog gerechte zal een’ onuitbluschbaren haet
Ontsteecken tusschen u en ’t vrouwezaet,
Dat u het hooft verplet.

O vrou, die uwen man bedrieghelyck verriet,
Gy zult geen ende zien van ’t naeckende verdriet,
In draght en barensnood.
En gy, die haere stem gehoor gaeft boven Godt,
Zult zweeten onder ’t juck des arbeits, vol misnoegen.
Het aerdtryck, nu gevloeckt, vergelt den last van ’t ploegen
En zaien menighwerf met onkruit, stroo, en kaf.
De doorne en distel stickt het zaet, dat d’acker gaf,
Tot datge, nat bezweet, verkeert in stof en aerde,
Begraven in den schoot der moeder, die u baerde.
Op datge midlerwyl gevoelt in ’t aerdtsch gequel
Hoe d’opperste het recht beneên genade stel.
Nu flux ten hove uit: flux gy Cherubynewacht,
Godts hoftrawanten, komt, en past u trou te quyten
Verjaeght de ballingen, verjaeght dit paer bandyten
Ten paradyze uit.

REY VAN WACHTENGELEN / AARTSENGELEN
Verjaeght dit paer bandyten
Ten paradyze uit.

URIËL
Gaet, bewaeckt den gouden boom
Van’t leven. Houdt gestreng de dertle lust in toom,
Met scherpe zwaerden,
Op dat geen ballingen de vrucht des levens smaecken.

EVA
O welck een brant ontsteeckt het gansche paradijs,
En weit de boomen af! Zoo past het u en my
het bruiloftsfeest te vieren met deze fackelen.
Nu zwyght de bruiloftswys.

ADAM
Het is geen draelens tyt. De geest, die ons verscheen
Schynt geen Uriël, maer Godt zelf, wiens wet wy braecken
Helaes, wie onderstut myn twyfelende stappen?
Myn weêrgade, onderstutme in droeve ballingschappen.
Het is hoogh tyt te vliên.
Wy scheiden, zonder hoop van immer u te zien.

ADAM, EVA
O lusthof paradys! O schoot van ons geboorte!

EVA
Och lief, waer heen? Waer heen?

ADAM
Wat baet het ommezien! Ons wort geboôn dees poorte
Te ruimen, om een dorre en dorstige landou
Te zoecken, in elende.

ADAM, EVA
O knaegend naberou,
O zweetende arrebeit, ô endelooze elenden!

ADAM
Geleitme, volghtme na, met heele kommerbenden.
Hier heeft de zomer uit. De winter klamptme aen boort.
Godts slaghzwaert volght ons op de hielen. Spoenwe voort.

EVA
Och lief, waer heen? Waer heen?

REY VAN WACHTENGELEN
O feest van weinige uuren!
De hemel zelf gevoelt dien knack

EVA
Waer heen?

 

UIT.

 

 © Robert Zuidam 2009

return to Homepage