Juana la Loca

liner notes from the cd booklet of Rage d'amours (for Dutch version scroll down)

Rage d'amours

Nocturnal wanderings with a corpse

The glimmer of torches sheds light on what seems to be a procession, approaching from afar, breaking the serenity of the darkness. The humming of hymns, mumbled prayers and sporadic drumming creep upwards along bare and rocky ridges. The gathering consists of monks, their faces hidden under the large hoods of their habits. In their midst they are dragging along a coffin. The procession is preceded by the queen, who guides them through the night, dressed in a beautiful garment.

Joanna the Mad (1479-1555) could not part from her beloved Philip the Handsome, after he passed away in 1506. Before she was locked up in the tower of a monastery for the rest of her life, she dragged Philips’ mortal remains along on nightly wanderings through Castile and León for quite some time. She frequently ordered the procession to halt and to have the coffin opened, so she could embrace and kiss her spouse; or because she thought the moment of his resurrection was imminent, as was predicted to her. Eyewitnesses perceived inside the coffin ‘nothing but the vague form of a reclining person. It was no longer possible to distinguish whether it had any human features’.Joanna took Philips’ embalmed body, of which the heart and intestines were transported in an urn to his hometown Brussels, with her to her sleeping quarters. Masses were performed for him there, and motets were sung. After she had been imprisoned in the Santa Clara monastery in Tordesillas, she lived for forty-six years in a very frugal chamber with only one window, overlooking the courtyard with the marble mausoleum of her husband.

Rage d’amours is a story about love, death and necrophilia. It is an essay on passion; about a tragic love, which was of such a boundless and unconditional nature, that it aspired to be indefectible and overcome death. Although it was an arranged marriage, the relation between Joanna and Philip was extremely tempestuous, right from the start. When they first met in October 1496 in Lier, near Antwerp, it was love at first sight. Quite in discordance with the prevailing courtly conventions, they slept with each other before the official marriage ceremony had taken place. In essence, Rage d’amours is the story of a teenage crush which is lived through to its utmost consequences. The portrait of Philip perhaps does not make a smashing impression on us. In his days however, he was regarded an Adonis; a paragon of beauty and elegance, renowned throughout Europe for the grandeur and flamboyance of his entourage and the exuberance of his feasts, which could last for several weeks. From that first moment their eyes had met, Joanna fell under a very strong sensual spell, an all-consuming and compulsive desire to be with her loved one. It was a state of mind that would not let go of her for the rest of her life. On the other hand, it is possible that Philip was not very thrilled about his bride. Chroniclers describe Joanna as a simplex foemina : an ordinary woman. For him it was perhaps more of a passionate infatuation for a shy, inexperienced girl with dark Mediterranean eyes. Philip ‘preferred to deflower a young virgin every day’ and ‘derived great joy from making love to women’, the chronicles tell us. As a consequence of Philip’s adulterous nature, Joanna fell prey to furious attacks of jealousy, which were alternated with somber taciturn moods, apathy and seclusion. Philip knew how to restrain Joanna however: by threatening her to no longer fulfill his marital duties, an argument she was always susceptible to, and made her succumb. After he had died, he could no longer escape her and she wouldn’t let him go.

Joanna the Mad was the third child of Isabella of Castile and Ferdinand of Aragon, the Catholic Kings, who had succeeded in turning Spain into a solid nation state. The death of her older brother and sister, and their offspring, made her the heiress to the throne. Her alliance with Philip the Handsome, the child of Maximilian of Austria and Maria of Burgundy, had the political goal to contain the power of France and to encapsulate it from three sides. Together with the overseas territories, recently discovered by Columbus, a large and potent imperium had arisen. But it was Charles V, born in 1500 in Ghent and the second of Joanna and Philip’s six children, who would be the first to fully understand the potential of this domain, and have himself crowned emperor of the Holy Roman Empire.
Philip the Handsome was not interested in state affairs at all. He was susceptible however to the exorbitant banquets the French king lavished him with, when he came to visit there. This political inattentiveness was a thorn in the eye of his father-in-law, Ferdinand of Aragon. Although it is not at all certain that Philip died of unnatural causes, Don Ferdinand was an intrigant by nature. He was a cunning fox, praised by Machiavelli for being a realist and a great statesman. Almost all of his political rivals met their end prematurely, by nefarious conspiracies, assassination or poisoning. Significant in this regard, is the letter Philip the Handsome received several months prior to his death from Philbert Naturel, his ambassador in Rome, in which he urges him not to go over for dinner at his father-in-law’s. Around that same time Philip’s taster, Bernard d’Orley, fell ill and became inexplicably greenish and gray, before withering away slowly. It was perhaps a final warning issued by Ferdinand, urging Philip to stay in line.

‘The liquid ran out of the coffin’, I overheard as a little boy. The funeral of my great-grandmother on mother’s side, also named Johanna, was the topic of conversation, in a juicy Rotterdam accent. At the time of her unexpected death in 1917 the poverty in her hometown Grave, in the province of Brabant, was dire, and there was no money for an interment and last rites. And so the funeral ceremony had to be postponed time and again.
It was probably this family saga which made me already as a schoolboy interested in the story of this wandering queen. After a friend brought a book to my attention, Johanna de Waanzinnige, by Dutch historian Johan Brouwer, dating from 1940, I became aware of the potential of the story as the subject of an opera. I started a search into form and language, which resulted in Foemeneis Blandimentis Gaudebat , a preliminary study of the opera, which was premiered in November 2001 by soprano Lucy Shelton and the Radio Chamber Orchestra in a Matinee concert at the Amsterdam Concertgebouw. The music depicts a nightly wandering of Joanna with the corpse of Philip and, in a slightly modified form, became scene 7 of Rage d’amours. Around that time I was approached by Anthony Fogg of the Boston Symphony Orchestra to make an opera for the Tanglewood Music Center, in August 2003. A piece of about an hour was required, which would stand side by side with a new work by Osvaldo Golijov. It were the first operas to be commissioned by the BSO since Benjamin Britten’s Peter Grimes in 1947, made possible by a generous donation by Patricia Plum Wylde. After I somewhat nervously explained my plans in a short half hour at Fogg’s office, he paused thoughtfully, folded his hands together and said in a bass voice; ‘Dead king, great idea.’ And I could get started.

At the back of the book by Brouwers I found an elaborate reference list, which turned out to be of immeasurable value. I came across a great number of sixteenth century sources, chronicles and letters which gave me access to the world of Joanna and Philip. My doubts about the use of language, and the way the libretto should take shape, ended abruptly once I got hold of the Collection des voyages des souverains des Pays-Bas by L.P. Gachard, in the University Library of Utrecht. In this work, which appeared in Brussels in 1888, I found an anonymous chronicle about the second (and fatal) voyage Philip the Handsome made to Spain in 1506. In a graceful, fairy tale-like French it relates, concise and undisguised, the turbulent relationship of Joanna and Philip, both in life and death.
The imaginative musicality of these texts made me decide to construct the entire libretto out of historic source material and to use these sources in their original, untranslated form. Inspiration was also brought by Petrus Martyr, who had been Joanna’s private teacher from 1487 onwards and was a prominent humanist of his time. In 1670 his Opus Epistolarum appeared by Simon Elzevier in Amsterdam, where he amongst others gives his eyewitness account of the nocturnal pilgrimages with Philip‘s remains. In Juana la Loca (Madrid, 1892) by Rodriguez Villa, I found a collection of old Spanish chronicles, including the prediction by an old Galician woman, which I have used in the prologue.
I have intertwined the fragments and pieces from the past which were handed to me through these sources into a libretto which gives a mosaic-like picture of the ‘rage of love’. The historical facts that spoke to me quite often surpassed my wildest expectations. I read about a near-shipwreck at sea, where they put an inflated leather wine bag on Philip’s back, as sort of a makeshift life belt. While he renders a dramatic speech, a tablet is hung around his neck which reads ‘El Rey Don Phelipe’. In case he would drown, he would at least be recognized when washed ashore somewhere, so he could receive a proper funeral. Joanna all the while remained unmoved, indifferent to whether she would perish or survive, because she was happy, being together with her handsome husband. For the dialogues between Joanna and Philip I found suitable material in the exalted lyricism of the Song of Songs from the Bible, which also put the specific historical facts in a more universal context.

I see the dungeon-like tower room, where Joanna the Mad spent most of her life in seclusion, as a metaphor for her head. It is the starting point of a journey through her imagination, leading to the core of her ecstatic and obsessive love. The idea to use three sopranos as an ideal means of transport for this journey came to me as in a sonic epiphany. Besides numerous passages where the three voices are entwined and blend together into one timbre, they each develop more specific individual qualities along the way. Where the first Joanna represents the more physical and sensuous aspects of love, the second expresses love from a more spiritual perspective, as inner faith. For the third Joanna it is constantly being in the presence of Philip, that is most essential.
Philip and Joanna were both great music lovers, in their extensive court chapel composers such as Pierre de la Rue and Agricola were to be found. On his way to the south, Philip had even tried to persuade Josquin des Prez to steal away from the French king. Their affinity with music is perhaps most clearly demonstrated in the beautiful choirbook which was made for Joanna and Philip in 1504, an anthology of the most refined Renaissance polyphony of that time. The study of its counterpoint helped me along the way of getting an idea of the sound world of Rage d’amours. Still, the only direct quote of music from that era concerns a fragment of Pierre de la Rue’s Delicta Iuventutis. This motet was composed in September 1506 for the funeral of Philip the Handsome, an event that kept on being postponed. De la Rue was an intimate friend of the royal couple, who affectionately called him ‘Pierchon’. This Pierchon performs the role of narrator in Rage d’amours.

For a long time I struggled with how to bring the story to a plausible ending. It was Hans Werner Henze who, at a stroll along the shore of the Lago Albano, offered me a solution: “If she so vehemently believes in his resurrection, why don’t you give her what she wants?” Thus, Rage d’amours culminates in the tender embrace of a ghostlike apparition and a mad woman, in the garden of the imagination.

Read More

Rage CD

The CD of Rage d'amours is available online

Nachtelijke omzwervingen met een lijk

Schijnsel van flambouwen verlicht een processie-achtige stoet die vanuit de verte nadert en de sereniteit van de duisternis doorbreekt. Flarden van geneuriede hymnen, geprevelde gebeden en sporadisch tromgeroffel kruipen mee omhoog langs kale, rotsachtige heuvelruggen. De optocht bestaat uit monniken, wier gezichten verscholen gaan onder de dikke kappen van hun pij. In hun midden slepen ze een lijkkist met zich voort. De stoet wordt voorafgegaan door de koningin, die hen in een prachtig gewaad de weg wijst door de nacht.

Johanna de Waanzinnige (1479-1555) kon geen afstand doen van haar geliefde Filips de Schone, toen deze stierf in 1506. Alvorens men haar voor de rest van haar leven in een kloostertoren opsloot, zeulde zij geruime tijd het stoffelijk overschot van Filips met zich mee op nachtelijke zwerftochten door Castilië en León. Geregeld liet ze de stoet halt houden, om de kist te openen en haar gemaal te omhelzen en te kussen; of omdat het moment van zijn wederopstanding, zoals haar voorspeld was, nabij zou zijn. Ooggetuigen ontwaarden in de kist ‘niets dan de vage vorm van een liggend mens. Het was niet meer duidelijk te onderscheiden of het menselijke gelaatstrekken had’.
Johanna nam Filips gebalsemde lijk, waarvan het hart en de ingewanden in een urn naar zijn thuishaven Brussel waren getransporteerd, mee naar haar slaapvertrekken en liet daar missen voor hem opvoeren en motetten zingen. Nadat ze was opgesloten in het Santa Clara-klooster in Tordesillas, leefde ze gedurende zesenveertig jaar in een uiterst sober vertrek met slechts één venster, dat uitzicht bood op de binnenplaats met het marmeren praalgraf van haar man.

Rage d’amours is een verhaal over liefde, dood en necrofilie. Het is een essay over passie; over een tragische liefde, die dermate onvoorwaardelijk en grenzeloos was, dat deze de dood trachtte te overwinnen door haar onvergankelijkheid. Hoewel het een gearrangeerd huwelijk betrof, was de relatie tussen Johanna en Filips van meet af aan uitermate stormachtig. Toen ze elkaar in oktober 1496 in Lier, nabij Antwerpen, voor het eerst zagen, was het liefde op het eerste gezicht. Volstrekt in tegenspraak met de geldende hoofse conventies, doken de twee zeventienjarigen nog voor de officiële huwelijksvoltrekking met elkaar het bed in. In essentie is Rage d’amours het verhaal van een kalverliefde die tot in zijn uiterste consequentie wordt doorleefd.
Het portret van Filips maakt op ons wellicht geen verpletterende indruk. Toch gold hij in zijn tijd als een absolute Adonis; een toonbeeld van schoonheid en elegantie, door heel Europa vermaard om de grandeur en pronkzucht van zijn entourage en de uitbundigheid van zijn feesten, die soms meerdere weken in beslag namen. Vanaf die eerste keer dat hun blikken elkaar troffen, raakte Johanna onder een zeer sterke zinnelijke bekoring, een alles verterend en dwangmatig verlangen om bij haar geliefde te zijn. Het was een gemoedstoestand die haar de rest van haar leven niet meer los zou laten.
Het is daarentegen mogelijk dat Filips niet erg verrukt was over zijn bruid. Kroniekschrijvers omschrijven Johanna als een simplex foemina : een eenvoudige vrouw. Het was voor hem meer een gepassioneerde bevlieging voor een schuchter, onervaren meisje met donkere mediterrane ogen. Filips ‘nam het liefst iedere dag een jonge maagd’ en ‘het minnekozen met vrouwen verschafte hem veel genoegen’, zo vertellen ons de kronieken. Ten gevolge van Filips’ overspelige natuur gaf Johanna zich over aan woedende jaloezie-aanvallen, die werden afgewisseld met buien van sombere zwijgzaamheid, apathie en afzondering. Filips wist Johanna echter altijd in toom te houden door te dreigen zijn huwelijkse plichten niet langer te vervullen, een argument waar ze immer gevoelig voor bleek en dat haar deed zwichten. Nadat hij was overleden, kon hij haar niet langer ontsnappen en liet ze hem niet meer gaan.

Johanna de Waanzinnige was het derde kind van Isabel van Castilië en Ferdinand van Aragon, de Katholieke Koningen, die erin waren geslaagd van Spanje een hechte natiestaat te maken. Door de dood van haar oudere broer en zuster, en hun nakomelingen, werd zij de troonopvolgster. Haar verbintenis met Filips de Schone, kind van Maximiliaan van Oostenrijk en Maria van Bourgondië, had staatkundig gezien het doel om de macht van Frankrijk in te dammen en het aan drie zijden in te kapselen. Samen met de recentelijk door Columbus ontdekte overzeese gebiedsdelen was een machtig en omvangrijk imperium ontstaan. Maar het zou Karel V pas zijn, in 1500 geboren in Gent en de tweede van de zes nakomelingen van Filips en Johanna, die ten volle het potentieel van dit domein zou beseffen en zich tot keizer liet kronen van het Heilige Roomse Rijk.
Filips de Schone interesseerde zich in het geheel niet voor staatszaken. Wel was hij gevoelig voor de exorbitante banketten die de Franse koning voor hem aanrichtte als hij er op bezoek kwam. Deze politieke onoplettendheid was zijn schoonvader, Ferdinand van Aragon, een doorn in het oog. Hoewel het allerminst zeker is dat Filips een onnatuurlijke dood stierf, was Don Ferdinand een geboren intrigant. Hij was een sluwe vos, door Machiavelli geprezen als een groot en realistisch staatsman, wiens politieke rivalen vrijwel allemaal voortijdig aan hun einde kwamen door snode complotten, sluipmoord en vergiftiging. Veelbetekenend in dit opzicht is de brief die Filips de Schone enkele maanden voor zijn dood ontving van Philibert Naturel, zijn ambassadeur in Rome, waarin deze hem op het hart drukt om vooral niet bij zijn schoonvader te gaan eten. Rond diezelfde tijd werd Filips’ voorproever, Bernard d’Orley, op onverklaarbare wijze grauwgroen van de ziekte en kwijnde langzaam weg. Het was wellicht een laatste waarschuwing van Ferdinand aan het adres van Filips om wat meer in het gareel te lopen.

‘Het vocht liep uit de kist’, ving ik op als kleine jongen. Het gesprek, in sappig Rotterdams, ging over de teraardebestelling van mijn overgrootmoeder van moederszijde, eveneens Johanna geheten. Bij haar plotselinge dood in 1917, was de armoede in het Brabantse Grave dermate nijpend, dat er geen geld was voor de begrafenis en de Laatste Sacramenten, waardoor de plechtigheid telkenmale moest worden uitgesteld. Het zal deze familiesage zijn geweest, waardoor ik als schooljongen reeds een zekere fascinatie voor deze dolende koningin aan de dag legde. Nadat ik door een vriend geattendeerd werd op het uit 1940 daterende boek Johanna de Waanzinnige van Johan Brouwer, begon ik de potentie van het verhaal als onderwerp van een opera te beseffen. Ik maakte het begin van een zoektocht naar vorm en taal, wat resulteerde in Foemeneis Blandimentis Gaudebat, een voorstudie op de opera die in november 2001 in Amsterdam tijdens de Zaterdagmatinee werd uitgevoerd door Lucy Shelton en het Radio Kamerorkest. De muziek verklankt een nachtelijke omzwerving van Johanna met het lijk van Filips en is, in gewijzigde vorm, terechtgekomen in scene 7 van Rage d’amours. Rond dezelfde tijd werd ik door Anthony Fogg van het Boston Symphony Orchestra benaderd om een opera te maken voor het Tanglewood Music Centre, in augustus 2003. Men verlangde een stuk van een uur, dat zij aan zij zou staan met een nieuw werk van Osvaldo Golijov. Het waren de eerste operaopdrachten die door Boston verstrekt werden sinds Peter Grimes van Benjamin Britten in 1947, mogelijk gemaakt door een genereuze gift van Patricia Plum Wylde. Nadat ik op het kantoor van Fogg in een klein half uur ietwat nerveuzig mijn ideeën had uiteengezet, pauzeerde hij bedachtzaam, vouwde de handen ineen en baste: ’Dead king, great idea.’ En ik kon aan de slag.

Van onschatbare waarde bleek de uitgebreide literatuurlijst die zich achter in het boek van Brouwer bevond. Hierdoor kwam ik tal van zestiende-eeuwse bronnen, kronieken en briefwisselingen op het spoor die mij toegang tot de wereld van Johanna en Filips konden verschaffen. Mijn twijfels omtrent het taalgebruik en de manier waarop het libretto gestalte moest krijgen werden in één klap van tafel geveegd toen ik in de Universiteitsbibliotheek in Utrecht de Collection des voyages des souverains des Pays-Bas van L.P. Gachard vond. In dit in 1888 in Brussel verschenen werk trof ik een anonieme kroniek aan over de tweede (en fatale) reis van Filips de Schone naar Spanje in 1506. In zwierig sprookjes-Frans wordt daarin geserreerd maar onverbloemd de turbulente relatie tussen Johanna en Filips, bij leven en dood, beschreven.
De beeldende muzikaliteit van deze teksten deed mij besluiten om het gehele libretto uit historisch bronnenmateriaal op te bouwen en om deze bronnen in hun oorspronkelijke, onvertaalde staat te laten. Inspiratie bracht ook Petrus Martyr, vanaf 1487 de privé-docent van Johanna en een vooraanstaand humanist van zijn tijd. In 1670 verscheen zijn Opus Epistolarum bij Simon Elzevier in Amsterdam, waarin onder meer zijn ooggetuigenverslag van de nachtelijke pelgrimages met Filips’ stoffelijk overschot staan beschreven. In Juana la Loca (Madrid, 1892) van Rodriguez Villa, trof ik een verzameling van oude Spaanse kronieken, waaruit onder meer de voorspelling van een oude Galicisch vrouw afkomstig is die ik in de proloog heb verwerkt.
De brokstukken uit het verleden die me door deze bronnen werden aangereikt, heb ik vervlochten tot een libretto waarin een mozaïekachtig beeld van de ‘razernij der liefde’ gegeven wordt. De historische feiten die tot mij spraken, overtroffen vaak mijn stoutste verwachtingen. Ik las over een bijna-ramp op zee, waarbij men een opgeblazen leren wijnzak aan Filips’ rug bevestigt bij wijze van geïmproviseerd zwemvest. Terwijl hij in paniek een dramatische redevoering afsteekt, hangt men hem een bord met daarop ‘El Rey Don Phelipe’ geschreven om. Mocht hij komen te verdrinken, dan kon men hem herkennen als hij ergens aanspoelde, zodat hij toch een deugdelijke begrafenis zou kunnen krijgen. Johanna blijft onderwijl uiterlijk onbewogen, onverschillig of ze zal sterven of overleven, omdat ze gelukkig is, samen met haar mooie echtgenoot.
Voor de dialogen tussen Johanna en Filips vond ik passend materiaal in de geëxalteerde lyriek van het Hooglied uit de Bijbel, wat de specifiek historische feiten ook in een meer universele context plaatst.

De kerkerachtige torenkamer, waar Johanna de Waanzinnige het grootste deel van haar leven in opsluiting doorbracht, zie ik als een metafoor voor haar hoofd. Vandaaruit start een reis door haar verbeelding, die naar de kern van haar extatische en obsessieve liefde voert. Als het ideale vervoermiddel voor deze reis, kwam als in een soort klankvisioen het beeld van drie sopranen op. Naast talrijke passages waarin de drie stemmen met elkaar verklonken zijn en tot één timbre versmelten, ontwikkelen ze gaandeweg ook meer specifieke solistische eigenschappen. Waar de eerste Johanna de meer zinnelijke en vleselijke aspecten van de liefde representeert, verklankt de tweede de liefde meer als een innerlijk geloof. Voor de derde Johanna staat het voortdurend in de nabijheid van Filips zijn centraal.
Filips en Johanna waren beiden grote muziekliefhebbers, en in hun omvangrijke hofkapel bevonden zich componisten als Pierre de la Rue en Agricola. Op weg naar het zuiden had Filips nog geprobeerd om Josquin des Prez af te snoepen van de Franse koning. Hun affiniteit met muziek komt wellicht het beste tot uiting in het fraaie koorboek dat in 1504 voor Filips en Johanna vervaardigd werd, een staalkaart van de meest verfijnde renaissance-polyfonie van dat moment. De studie van het contrapunt hielp mij op weg een beeld van de klankwereld van Rage d’amours te doen krijgen. Toch betreft het enige letterlijke citaat van muziek uit die tijd een fragment van Pierre de la Rue’s Delicta Juventutis. Dit motet werd in september 1506 geschreven voor de begrafenis van Filips de Schone, een gelegenheid waar het telkens maar niet van kwam. De la Rue was een intimus van het koninklijk paar en werd door hen liefkozend ‘Pierchon’ genoemd. Deze Pierchon neemt in Rage d’amours de rol van verteller op zich.

Lang worstelde ik met de vraag hoe het verhaal naar een plausibel einde te brengen. Het was Hans-Werner Henze die me tijdens een wandeling langs de oevers van het Lago Albano uitkomst bood: “Als ze zo in zijn wederopstanding gelooft, waarom geef je haar dan niet wat ze wil?” Zodoende culmineert Rage d’amours in een innige omhelzing van een geestverschijning en een zwakzinnige, in de tuin van de verbeelding.

Read More